Análise material da obra Rerum per octennium in Brasilia [...] de Gaspar Barléu
perspectivas sobre a individualização de exemplares produzidos na Época Moderna
DOI:
https://doi.org/10.1590/1808-5245.32.148269Palabras clave:
livros raros, bibliografia material, marcas de proveniência, Gaspar Barléu, Época ModernaResumen
Este estudo investiga como as características de produção e circulação individualizam exemplares de livros da Época Moderna, analisando nove cópias digitalizadas da obra Rerum per octennium in Brasilia [...] de 1647, de Gaspar Barléu. A pesquisa comparou exemplares de oito bibliotecas, quatro brasileiras e quatro estrangeiras. A análise material revelou que todos os exemplares possuem ao menos três elementos distintivos. As diferenças incluem variações nas encadernações, posicionamento e ausência de gravuras, páginas ou cadernos, entre outras. Além disso, marcas de proveniência como carimbos, assinaturas, ex-líbris e anotações manuscritas conferem singularidade a cada cópia. O trabalho conclui que a descrição material detalhada é fundamental para a individualização de livros raros, agregando valor informacional, social e histórico aos acervos. A pesquisa também destaca a importância de uma digitalização completa e de qualidade para a análise adequada desses artefatos.
Descargas
Citas
ARAÚJO, André Melo. O artefato impresso na Época Moderna: forma e materialidade dos produtos da prensa manual preservados no acervo de obras raras da Biblioteca Central da Universidade de Brasília. Anais do Museu Paulista: História e Cultura Material, São Paulo, v. 29, p. 1-51, 2021. Disponível em: https://doi.org/10.1590/1982-02672021v29e19. Acesso em: 5 dez. 2025.
ARAÚJO, André Melo. O conhecimento impresso: práticas editoriais e estratégias comerciais nos manuais de impressão da Época Moderna. Varia História, Belo Horizonte, v. 36, n. 70, p. 53-90, 2020. Disponível em: https://doi.org/10.1590/0104-87752020000100003. Acesso em: 5 dez. 2025.
ARAÚJO, Diná Marques Pereira. A materialidade do impresso Prodigiosa Lagoa da Biblioteca do Instituto Cultural Amilcar Martins. In: MARTINS FILHO, Amilcar Vianna; SILVA, Vera Alice Cardoso (org.). Milagre no sertão de Minas: a prodigiosa lagoa. Belo Horizonte: Instituto Cultural Almicar Martins, 2022. p. 37-44.
ARAÚJO, Diná Marques Pereira; CARVALHO, Wellington Marçal; PONTELO, Anália Graças Gandini. Livros raros e descrição bibliográfica: considerações sobre capacitação profissional no Sistema de Bibliotecas da Universidade Federal de Minas Gerais. Código 31, Belo Horizonte, v. 2, n. 2, p. 28-39, 2024. Disponível em: https://doi.org/10.70493/cod31.v2i2.9803. Acesso em: 5 dez. 2025.
ARAÚJO, Diná Marques Pereira; REIS, Alcenir Soares. Bibliotecas, bibliofilia e bibliografia: alguns apontamentos. InCID: Revista de Ciência da Informação e Documentação, São Paulo, v. 7, p. 183-201, 2016. Disponível em: https://doi.org/10.11606/issn.2178-2075.v7iespp183-201. Acesso em: 5 dez. 2025.
BARLÉU, Gaspar. Rerum per octennium in Brasilia et alibi nuper gestarum, sub praefectura illustrissimi comitis I. Mavritii Nassoviae, &c. comitis, nunc Vesaliae Gubernatoris & Equitatus Foederatorum Belgii Ordd. sub Avriaco Ductoris, historia. Amstelodami [Amsterdã]: Typographeio Ioannis Blaev, M. DC. XLVII [1647].
BIBLIOTHÈQUE MUNICIPALE DE LYON. Catalogue. Fiche détaillée: Rerum per octennium in Brasilia […]. Lyon: BmL, 2025.
BRASIL. Congresso Nacional. Câmara dos Deputados. Biblioteca da Câmara dos Deputados. Catálogo de obras raras: Rerum per octennium in Brasilia […]. Brasília: Coordenação de Publicações, 2000.
CALDEIRA, Paulo Terra; ARAÚJO, Diná Marques Pereira. Dossiê de análise de um livro raro da Coleção Brasiliana da Universidade Federal de Minas Gerais. In: ENCUENTRO NACIONAL DE INSTITUCIONES CON FONDOS ANTIGUOS Y RAROS, 2., 2013, Buenos Aires. Anais […]. Buenos Aires, 2013.
DAIGLE, Bradley J. The digital transformation of special collections. Journal of Library Administration, London, v. 52, n. 3-4, p. 244-264, 2012. Disponível em: https://doi.org/10.1080/01930826.2012.684504. Acesso em: 5 dez. 2025.
GASKELL, Philip. A new introduction to bibliography. New Castle: Oak Knoll Press, 2015.
GESTEIRA, Heloisa Meireles. Rerum per octennium in Brasilia et alibi nuper gestarum. In: ARAÚJO, André Melo; LOURENÇO, Néria; GREENHALGH, Raphael Diego (org.). Obras raras da Biblioteca Central da Universidade de Brasília: séculos XVI e XVII. Brasília: Ed. Universidade de Brasília, 2024. p. 103-107.
GREENHALGH, Raphael Diego; MANINI, Miriam Paula. Análise bibliológica: ferramenta de segurança em coleções de livros raros. Encontros Bibli: Revista Eletrônica de Biblioteconomia e Ciência da Informação, Florianópolis, v. 20, n. 42, p. 17-29, 2015. Disponível em:
https://doi.org/10.5007/1518-2924.2015v20n42p17. Acesso em: 5 dez. 2025.
GREENHALGH, Raphael Diego. Homero Pires: o colecionismo bibliográfico e as marcas de proveniência. Em Questão, Porto Alegre, v. 28, n. 1, p. 402-431, 2022. Disponível em: https://doi.org/10.19132/1808-5245281.402-431. Acesso em: 5 dez. 2025.
GUILD, Reuben; ALVARES JÚNIOR, Laffayete Souza; SALDANHA, Gustavo Silva (trad.). A bibliografia como ciência: [Tradução do artigo de GUILD, Reuben A. Bibliography as science. American Library Journal, v. 1, n. 2-3, p. 67-69, nov. 1876.]. Perspectivas em Ciência da Informação, Belo Horizonte, v. 22, n. esp., p. 199-202, 2017. Disponível em: https://doi.org/10.1590/1981-5344/3241. Acesso em: 5 dez. 2025.
JOHN CARTER BROWN LIBRARY. Catalogue data: Rerum per octennium in Brasilia […]. Providence: JCB, 2025.
LOPES, Ana Julia; GONÇALVES, Maison Roberto Mendonça; RODRIGUES, Marcia Carvalho. Marcas de proveniência bibliográfica: desenvolvimento de ferramentas para seu armazenamento e reconhecimento. In: SEMANA ACADÊMICA, 22., 2021, Rio Grande; FÓRUM DE EGRESSOS, 1., 2020, Rio Grande. Anais [...]. Rio Grande: FURG, 2021.
MCCORMACK, Allison; WITTMANN, Rachel. Rarely analyzed: the relationship between digital and physical rare books collections. Information Technology and Libraries, Michigan, v. 41, n. 2, p. 1-13, 2022. Disponível em: https://doi.org/10.6017/ital.v41i2.13415. Acesso em: 5 dez. 2025.
MCKITTERICK, David. The invention of rare books: private interest and public memory, 1600-1840. New York: Cambridge Universty Press, 2018.
MORAES, Rubens Borba. Bibliographia brasiliana: livros raros sobre o Brasil publicados desde 1504 até 1900 e obras de autores brasileiros do período colonial. São Paulo: Edusp, 2010.
MORAES, Rubens Borba. O bibliófilo aprendiz. 4. ed. Brasília: Briquet de Lemos, 2005.
PINHEIRO, Ana Virginia. Catalogação de livros raros: proposta de metodologia de formalização de notas especiais para difusão, recuperação e salvaguarda. Anais da Biblioteca Nacional, Rio de Janeiro, v. 131, p. 185-213, 2014.
PINHEIRO, Ana Virgínia. Metodologia para inventário de acervo antigo. Anais da Biblioteca Nacional, Rio de Janeiro, v. 123, p. 9-31, 2007.
RODRIGUES, Alessandra Hermógenes; CALHEIROS, Mariana Fernandes; COSTA, Patrícia Silva. Análise bibliológica de livros raros: a preservação ao “pé da letra”. Anais da Biblioteca Nacional, Rio de Janeiro, v. 123, p. 33-47, 2007.
SANTOS, Fausto Henrique. Metodologia aplicada em museus. São Paulo: Ed. Mackenzie, 2000.
SUDATTI NETO, Reinaldo. A visão de Gaspar Barleu sobre a fase holandesa no Brasil e o papel das obras de Piso e Margrave. 2010. Dissertação (Mestrado em História da Ciência) - Pontifícia Universidade Católica de São Paulo, São Paulo, 2010.
WERNER, Sarah. Studying early printed books, 1450-1800: a practical guide. Hoboken: Wiley-Blackwell, 2019.
Publicado
Cómo citar
Número
Sección
Licencia
Derechos de autor 2025 Raphael Diego Greenhalgh

Esta obra está bajo una licencia internacional Creative Commons Atribución 4.0.
Autores que publican en esta revista están de acuerdo con los siguientes términos:
Los autores mantienen los derechos autorales y ceden a la Revista el derecho de la primera publicación, con el trabajo licenciado bajo la Licencia Creative Commons Attribution (CC BY 4.0), que admite compartir el trabajo con reconocimiento de la autoria.
Los autores tienen autorización para asumir contratos adicionales en forma separada, para la distribución no exclusiva de la versión del trabajo publicada en esta Revista, como para publicar en repositorio institucional, con reconocimiento de autoria y publicación inicial en esta Revista.
Los artículos son de acceso abierto y gratuitos. Según la licencia, usted debe dar crédito de manera adecuada, brindar un enlace a la licencia, e indicar si se han realizado cambios. No puede aplicar términos legales ni medidas tecnológicas que restrinjan legalmente a otras a hacer cualquier uso permitido por la licencia.






