Os Bálcãs na política externa russa em meio à Guerra Russo-Ucraniana
uma nova-velha frente na política de grande potência de Moscou
DOI:
https://doi.org/10.22456/2178-8839.133730Palavras-chave:
Rússia, Bálcãs, Ocidente, Guerra Russo-Ucraniana, Relações OTAN-RússiaResumo
O presente artigo analisa a atuação da Rússia nos Bálcãs em meio à invasão russa à Ucrânia iniciada em 2022, considerando os impactos desse contexto para as posições regionais da Rússia. Argumenta-se que a Rússia buscou preservar sua influência regional, embora sem criar novos canais de atuação nos Bálcãs. O trabalho também analisa o lugar dos Bálcãs na política externa russa contemporânea e nas relações entre Moscou e as potências ocidentais, além de examinar os fatores políticos, econômicos e de segurança por trás do envolvimento da Rússia nos Bálcãs. Considerando a dimensão conjuntural e a perspectiva histórica do Pós-Guerra Fria, argumenta-se que, apesar de sua posição secundária na hierarquia de prioridades da política externa russa, os Bálcãs continuam sendo vistos pela Rússia como um espaço de oportunidades econômicas e disputas por influência com as potências ocidentais. O trabalho utiliza uma metodologia qualitativa baseada em fontes primárias e na revisão bibliográfica.
Downloads
Referências
BECHEV, D. Rival Power: Russia’s Influence in Southeast Europe. New Haven and London: Yale University Press, 2017. DOI: https://doi.org/10.2307/j.ctv1bzfph6
BECHEV, D. Russia: playing a weak hand well. In: BIEBER, F.; TZIFAKIS, N. (Ed.). The Western Balkans in the World. Linkages and Relations with Non-Western Countries. Londres e Nova York: Routledge, 2020, cap.9, p.187-204. DOI: https://doi.org/10.4324/9780429243349-10
BECHEV, D. War Won’t Be Coming Back to the Balkans. War on the Rocks, 24 mar. 2022. Disponível em: https://warontherocks.com/2022/03/war-wont-be-coming-back-to-the-balkans/. Acesso em: 6 set. 2023.
BJELAJAC, M. Diplomatija i vojska: Srbija i Jugoslavija 1901-1999. Belgrado: Medija centar Odbrana e Akademija za diplomatiju i bezbednost, 2010.
DUNAI, M. Serbia allows ammunition shipments to Ukraine in westward pivot. Financial Times, 6 jun. 2023. Disponível em: https://www.ft.com/content/204813e0-7006-4ec6-aa66-938c346ec70d. Acesso em: 21 jun. 2023.
ĐUKANOVIĆ, D. Balkan na posthladnoratovskom raskršću (1989-2016). Belgrado: Institut za međunarodnu politiku i privredu, 2016.
EJDUS, F. Serbia’s military neutrality: origins, effects and challenges. Croatian International Relations Review, v. 20, n. 71, p. 43-69, 2014. Disponível em: https://cirrj.org/index.php/cirrj/article/view/248/245. Acesso em: 30 jun. 2023. DOI: https://doi.org/10.2478/cirr-2014-0008
ENTINA, E. Evro-atlanticheskaia integratsiia respublik byvshei Iugoslavii i rossiiskii faktor. Aktual’nye problemy Evropy, n.1, p.192-208, 2018. Disponível em: https://upe-journal.ru/files/-2018-1_ЭнтинаЕГ.pdf. Acesso em: 30 jun. 2023.
ENTINA, E.; PIVOVARENKO, A. Russia’s Foreign Policy Evolution in the New Balkan Landscape. Croatian Political Science Review, v.56, n.3-4, p.179-199, 2019. Disponível em: https://hrcak.srce.hr/file/342029. Acesso em: 30 jun. 2023. DOI: https://doi.org/10.20901/pm.56.3-4.08
EURONEWS SERBIA. "Platinasti vuk 23" u fokusu Kremlja i Vašingtona: Vežba sa Amerikancima ne ugrožava vojnu neutralnost Srbije, 16 jun. 2023. Disponível em: https://www.euronews.rs/srbija/politika/90575/platinasti-vuk-23-u-fokusu-kremlja-i-vasingtona-vezba-sa-amerikancima-ne-ugrozava-vojnu-neutralnost-srbije/vest. Acesso em: 20 jun. 2023.
GIELOW, I. Crise em Kosovo se agrava, expõe erros do Ocidente e favorece Putin. Folha de S. Paulo, 31 maio 2023. Disponível em: https://www1.folha.uol.com.br/mundo/2023/05/crise-em-kosovo-se-agrava-expoe-erros-do-ocidente-e-favorece-putin.shtml. Acesso em: 30 ago. 2023.
GUIMARÃES, B. G. The international determinants of the Bosnian War. Brazilian Journal of International Relations, v.5, n.3, p.594-619, 2016. Disponível em: https://revistas.marilia.unesp.br/index.php/bjir/article/view/5068/4320. Acesso em: 30 jun. 2023. DOI: https://doi.org/10.36311/2237-7743.2016.v5n3.07.p593
HEADLEY, J. Russia and the Balkans: Foreign Policy from Yeltsin to Putin. London: Hurst Publishers, 2008.
HIGGINS, A. Serbia’s Leader Rejects ‘Little Putin’ Label Amid Fears of Russian Meddling. The New York Times, 12 ago. 2022. Disponível em: https://www.nytimes.com/2022/08/12/world/europe/serbia-vucic-russia.html. Acesso em: 30 ago. 2023.
IEP [INSTITUT ZA EVROPSKE POSLOVE]. Stavovi građana Srbije prema Rusiji, 18 mar. 2022. Disponível em: https://iea.rs/wp-content/uploads/2022/04/Stav-gradjana-Srbije-prema-Rusiji-2022.pdf. Acesso em: 20 jun. 2023.
IEP [INSTITUT ZA EVROPSKE POSLOVE]. Stavovi građana Srbije prema NATO, 16 jun. 2023. Disponível em: https://iea.rs/blog/2023/06/16/stavovi-gradjana-srbije-prema-nato/. Acesso em: 20 jun. 2023.
JELAVICH, B. History of the Balkans. Volume 1: Eighteenth and Nineteenth Centuries. Cambridge: Cambridge University Press, 1983. DOI: https://doi.org/10.1017/CBO9780511523694
JELAVICH, B. Russia’s Balkan Entanglements, 1806-1914. Cambridge: Cambridge University Press, 2004.
JOSEPH, E. P. How Biden Can Thwart Putin Loyalists in Bulgaria. Foreign Policy, 22 jun. 2022. Disponível em: https://foreignpolicy.com/2022/06/22/biden-macedonia-bulgaria-identity-putin-nationalism/. Acesso em: 30 ago. 2023.
JOVIĆ, D. The War in Ukraine: What consequences for the Western Balkans? Political trends & dynamics in Southeast Europe, v.1, p.28-33, 2022. Disponível em: https://library.fes.de/pdf-files/bueros/sarajevo/12902/2022-01.pdf. Acesso em: 10 nov. 2022.
KANDEL, P. Ruski interesi na Balkanu: mitovi i realnost. In: KURJAK, J. (Ed). Ruska politika na Balkanu. Belgrado: Institut za međunarodnu politiku i privredu, 1999, p.70-78.
KANDEL, P. Grozit li Balkanam destabilizatsiia? Mirovaia ekonomika i mezhdunarodnye otnosheniia, v.62, n.3, p.52-58, 2018. Disponível em: https://www.imemo.ru/index.php?page_id=1248&file=https://www.imemo.ru/files/File/magazines/meimo/03_2018/0050_0058_KANDEL_ID15403.pdf. Acesso em: 5 jul. 2023.
KLIX. Skandalozno: Dodik preko ruske misije pisao UN-u i tvrdio da je BiH neutralna o ratu u Ukrajini, 3 mar. 2022. Disponível em: https://www.klix.ba/vijesti/bih/skandalozno-dodik-preko-ruske-misije-pisao-un-u-i-tvrdio-da-je-bih-neutralna-o-ratu-u-ukrajini/220303026. Acesso em: 12 nov. 2022.
MUJANOVIĆ, J. Hunger and Fury. The Crisis of Democracy in the Balkans. Nova York: Oxford University Press, 2018.
NSPM [NOVA SRPSKA POLITIČKA MISAO]. EU, NATO, KiM, rat u Ukrajini i sankcije Rusiji, 21 maio 2022. Disponível em: http://www.nspm.rs/istrazivanja-javnog-mnjenja/eu-nato-kim-rat-u-ukrajini-i-sankcije-rusiji.html. Acesso em: 21 jun. 2023.
NSPM [NOVA SRPSKA POLITIČKA MISAO]. Srbija – proleće 2023, 28 abr. 2023. Disponível em: http://www.nspm.rs/istrazivanja-javnog-mnjenja/srbija-prolece-2023.html. Acesso em: 20 jun. 2023.
OTAN. NATO’s military presence in the east of the Alliance, 21 dez. 2022a. Disponível em: https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_136388.htm. Acesso: em 23 jan. 2023.
OTAN. Press conference by NATO Secretary General Jens Stoltenberg following the Meeting of NATO Ministers of Foreign Affairs, Bucharest, Romania, 30 nov. 2022b. Disponível em: https://www.nato.int/cps/en/natohq/opinions_209390.htm?selectedLocale=en. Acesso em: 23 jan. 2023.
OTAN. Joint press conference with NATO Secretary General Jens Stoltenberg and the President of the Republic of Serbia, Aleksandar Vučić, 17 ago. 2022c. Disponível em: https://www.nato.int/cps/en/natohq/opinions_198174.htm?selectedLocale=en. Acesso em: 23 jan. 2023.
RAJAK, S. The Cold War in the Balkans, 1945–1956. In: LEFFLER, Melvyn P.; WESTAD, Odd A. The Cambridge History of the Cold War. Volume I: Origins. Cambridge: Cambridge University Press, 2010, cap.10, p.198-220. DOI: https://doi.org/10.1017/CHOL9780521837194.011
ROMANENKO, S. Mezhdu «proletarskim internatsionalizmom» i «slavianskim bratstvom»: rossiisko-iugoslavskie otnosheniia v kontekste etnopoliticheskikh konfliktov v Srednei Evrope (nachalo XX veka-1991 god.). Moscou: Novoe literaturnoe obozrenie, 2011.
RTRS. Sergej Lavrov, ministar spoljnih poslova Rusije - ekskluzivno za RTRS iz Moskve /// 04.06.2022, 4 jun. 2022. Disponível em: https://www.youtube.com/watch?v=z7AV-xJrhzo. Acesso em: 4 nov. 2022.
RTS. Vučić o razgovoru s Putinom: Imaćemo veoma povoljnu cenu gasa, ugovor na tri godine, 29 maio 2022. Disponível em: https://www.rts.rs/page/stories/ci/story/1/politika/4831485/vucic-putin-gas.html. Acesso em: 4 nov. 2022.
RUGE, M. The past and the furious: How Russia’s revisionism threatens Bosnia. European Council on Foreign Relations, 13 set. 2022. Disponível em: https://ecfr.eu/publication/the-past-and-the-furious-how-russias-revisionism-threatens-bosnia/. Acesso em: 30 ago. 2023.
RÚSSIA. The situation in the Balkans, s.d. Disponível em: https://www.mid.ru/pozicia-rossii-po-konfliktam-i-problemnym-zonam-v-evrope-situacia-na-balkanah-kosovskoe-uregulirovanie-kiprskoe-uregulirovanie-migracionnyj-krizis-i-dr.-/-/journal_content/56_INSTANCE_gVIzgVABxhXS/10180/2131308. Acesso em: 20 mar. 2020.
RÚSSIA. Kontseptsiia vneshnei politiki Rossiiskoi Federatsii, 23 abr. 1993.
RÚSSIA. Kontseptsiia vneshnei politiki Rossiiskoi Federatsii, 28 jun. 2000. Disponível em: https://docs.cntd.ru/document/901764263. Acesso em: 29 jun. 2023.
RÚSSIA. Soglashenie mezhdu Pravitel’stvom Rossiiskoi Federatsii i Pravitel’stvom Respubliki Serbii o sotrudnichestve v oblasti chrezvychainogo gumanitarnogo reagirovaniia, preduprezhdeniia stikhiinykh bedstvii i tekhnogennykh avarii i likvidatsii ikh posledstvii, 20 out. 2009. Disponível em: http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201608190012. Acesso em: 30 jun. 2023.
RÚSSIA. Soglashenie mezhdu Pravitel’stvom Rossiiskoi Federatsii i Pravitel’stvom Respubliki Serbii o sozdanii rossiisko-serbskogo gumanitarnogo tsentra, 25 abr. 2012. Disponível em: http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201301300004. Acesso em: 30 jun. 2023.
RÚSSIA. Kontseptsiia vneshnei politiki Rossiiskoi Federatsii, 12 fev. 2013a. Disponível em: https://docs.cntd.ru/document/499003797. Acesso em: 30 jun. 2023.
RÚSSIA. Soglashenie mezhdu Pravitel’stvom Rossiiskoi Federatsii i Pravitel’stvom Respubliki Serbii o voennom sotrudnichestve, 13 nov. 2013b. Disponível em: http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201409080024. Acesso em: 30 jun. 2023.
RÚSSIA. Soglashenie mezhdu Pravitel’stvom Rossiiskoi Federatsii i Pravitel’stvom Respubliki Serbii o voenno-tekhnicheskom sotrudnichestve, 16 out. 2014. Disponível em: http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201507160044. Acesso em: 30 jun. 2023.
RÚSSIA. Kontseptsiia vneshnei politiki Rossiiskoi Federatsii, 30 nov. 2016. Disponível em: https://docs.cntd.ru/document/420384312. Acesso em: 30 jun. 2023.
RÚSSIA. Soglashenie o merakh obespecheniia bezopasnosti Rossiiskoi Federatsii i gosudarstv-chlenov Organizatsii Severoatlanticheskogo dogovora, 17 dez. 2021a. Disponível em: https://mid.ru/ru/foreign_policy/rso/nato/1790803/. Acesso em: 19 out. 2022.
RÚSSIA. Dogovor mezhdu Rossiiskoi Federatsiei i Soedinennymi Shtatami Ameriki o garantiiakh bezopasnosti, 17 dez. 2021b. Disponível em: https://mid.ru/ru/foreign_policy/rso/nato/1790818/. Acesso em: 19 out. 2022.
RÚSSIA. Rasporiazhenie Pravitel’stva Rossiiskoi Federatsii ot 5 marta 2022 g. Nº 430-r, 5 mar. 2022a. Disponível em: http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001202203070001. Acesso em: 30 jun. 2023.
RÚSSIA. Vstrecha s chlenom Prezidiuma Bosnii i Gertsegoviny Miloradom Dodikom, 20 set. 2022b. Disponível em: http://www.kremlin.ru/events/president/transcripts/69384. Acesso em: 30 jun. 2023.
RÚSSIA. Kommentarii ofitsial’nogo predstavitelia MID Rossii M.V.Zakharovoi ob usilenii antiserbskogo terrora v Kosovo, 15 jun. 2023a. Disponível em: https://mid.ru/ru/foreign_policy/news/1888121/. Acesso em: 19 jun. 2023.
RÚSSIA. Vstrecha s Prezidentom Respubliki Serbskoi Miloradom Dodikom, 23 maio 2023b. Disponível em: http://www.kremlin.ru/events/president/transcripts/71188. Acesso em: 19 jun. 2023.
RÚSSIA. Kontseptsiia vneshnei politiki Rossiiskoi Federatsii, 31 mar. 2023c. Disponível em: https://mid.ru/ru/foreign_policy/official_documents/1860586/. Acesso em: 19 jun. 2023.
RÚSSIA UNIDA. «Edinaia Rossiia» podpisala politicheskuiu deklaratsiiu eshche s dvumia serbskimi partiiami, 29 jun. 2016. Disponível em: https://er.ru/news/143742/. Acesso em: 19 jan. 2023.
SAMORUKOV, M. Illiuziia blizosti: ambitsii i vozmozhnosti Rossii na Zapadnykh Balkanakh. Carnegie Moscow Center, 12 dez. 2017. Disponível em: https://carnegieendowment.org/files/CP_Samorukov_web_Rus_final1.pdf. Acesso em: 30 jun. 2023.
SAMORUKOV, M. Rossiia i perevorot v Chernogorii: chto pokazal sud nad zagovorshchikami. Carnegie Moscow Center, 13 maio 2019. Disponível em: https://carnegiemoscow.org/commentary/79106. Acesso em: 30 jun. 2023.
SAMORUKOV, M. Is Bulgaria Drifting Back Into Russia’s Orbit? Carnegie Politika, 28 jun. 2022. Disponível em: https://carnegieendowment.org/politika/87405. Acesso em: 23 jan. 2023.
SAMORUKOV, M. Surviving the War: Russia-Western Balkan Ties After the Invasion of Ukraine. Carnegie Politika, 25 abr. 2023. Disponível em: https://carnegieendowment.org/politika/89600. Acesso em: 28 jun. 2023.
SAVIC, M. Russian Ally Serbia Mulls More Gas Links to Diversify Supply, Build Hub. Bloomberg, 16 dez. 2022. Disponível em: https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-12-16/serbia-considers-more-gas-pipelines-to-cut-dependence-on-russia. Acesso em: 23 jan. 2023.
SÉRVIA. Strategija nacionalne bezbednosti Republike Srbije, 2020. Disponível em: http://www.mod.gov.rs/multimedia/file/staticki_sadrzaj/dokumenta/strategije/2021/Prilog1-StrategijaNacionalneBezbednostiRS-SRP.pdf. Acesso em: 18 jan. 2023.
SÉRVIA. Zaključak Saveta za nacionalnu bezbednost Republike Srbije broj 1-10/2022, 25 fev. 2022. Disponível em: https://www.predsednik.rs/pres-centar/saopstenja/zakljucak-saveta-za-nacionalnu-bezbednost-republike-srbije-broj-1-102022-od-25-februara-2022-godine. Acesso em: 3 nov. 2022.
SEVERO, M. B. Determinantes sistêmicos na criação e na dissolução da Iugoslávia (1918-2002). Dissertação (Mestrado em Ciência Política) - Universidade Federal do Rio Grande do Sul, Brasil, 2011, 193p.
SHANNON, S. EUFOR Reserve Activation 2022. European Union Force in BiH. Operation Althea, 24 fev. 2022. Disponível em: https://www.euforbih.org/index.php/latest-news/2951-eufor-reserve-activation-2022. Acesso em: 30 jun. 2023.
STOJANOVIC, M. Serbia Mulls ‘Taking Over’ Mainly Russian-owned Oil Company. Balkan Insight, 14 jul. 2022. Disponível em: https://balkaninsight.com/2022/07/14/serbia-mulls-taking-over-mainly-russian-owned-oil-company/. Acesso em: 3 nov. 2022.
VEZENKOV, A. Entangled Geographies of the Balkans: The Boundaries of the Region and the Limits of the Discipline. In: DASKALOV, Roumen; MISHKOVA, Diana; MARINOV, Tchavdar; VEZENKOV, Alexander (Eds.). Entangled Histories of the Balkans. Volume Four: Concepts, Approaches, and (Self-)Representations. Leiden: Brill, 2017, cap.3, p.115-256. DOI: https://doi.org/10.1163/9789004337824_004
VUKSANOVIC, V. Russia in the Balkans: Interests and Instruments. In: FRUSCIONE, Giorgio (Ed.). Europe and Russia on the Balkan Front. Geopolitics and Diplomacy in the EU’s Backyard. Milão: Italian Institute for International Political Studies e Ledizioni, 2023, cap.2, p.31-50.
VUKSANOVIC, V; CVIJIC, S.; SAMORUKOV, M. Beyond Sputnik and RT: How Does Russian Soft Power in Serbia Really Work? Belgrade Centre for Security Policy, 14 dez. 2022. Disponível em: https://bezbednost.org/wp-content/uploads/2022/12/How-does-Russian-soft-power-in-Serbia-really-work.pdf. Acesso em: 28 jun. 2023.
ZAGORSKII, A. Rossiia v sisteme evropeiskoi bezopasnosti. Moscou: IMEMO RAN, 2017.
ZHELEZNIAK, S. B-4 umesto ekspanzije NATO-a na Balkanu. Russia Beyond, 8 dez. 2016. Disponível em: https://rs.rbth.com/opinion/2016/12/08/b-4-umesto-ekspanzije-nato-a-na-balkanu_654763. Acesso em: 19 jan. 2023.
Downloads
Publicado
Como Citar
Edição
Seção
Licença
Copyright (c) 2024 Gustavo Oliveira Teles de Menezes

Este trabalho está licenciado sob uma licença Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.
Autores que publicam nesta revista concordam com os seguintes termos:
a. Autores(as) mantém os direitos autorais e concedem à revista o direito de primeira publicação, com o trabalho simultaneamente licenciado sob a Licença Internacional Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0, que permite seu uso, distribuição e reprodução em qualquer meio, bem como sua transformação e criações a partir dele, desde que o(a) autor(a) e a fonte originais sejam creditados. Ainda, o material não pode ser usado para fins comerciais, e no caso de ser transformado, ou servir de base para outras criações, estas devem ser distribuídas sob a mesma licença que o original.
b. Autores(as) têm autorização para assumir contratos adicionais separadamente, para distribuição não-exclusiva da versão do trabalho publicada nesta revista (ex.: publicar em repositório institucional ou como capítulo de livro), com reconhecimento de autoria e publicação inicial nesta revista.
c. Autores(as) têm permissão para publicar, nos repositórios considerados pela Conjuntura Austral, a versão preprint dos manuscritos submetidos à revista a qualquer ponto antes ou durante o processo editorial, já que isso pode gerar alterações produtivas, bem como aumentar o impacto e a citação do trabalho publicado (Veja O Efeito do Acesso Livre).
d. Autores(as) têm permissão e são incentivados(as) a publicar e distribuir online (em repositórios institucionais e/ou temáticos, em suas páginas pessoais, em redes ou mídias sociais, etc.) a versão posprint dos manuscritos (aceitos e publicados), sem qualquer período de embargo.
e. A Conjuntura Austral: journal of the Global South, imbuída do espírito de garantir a proteção da produção acadêmica e científica regional em Acesso Aberto, é signatária da Declaração do México sobre o uso da licença Creative Commons BY-NC-SA para garantir a proteção da produção acadêmica e científica em acesso aberto.
Aceito 2023-10-16
Publicado 2024-01-31


