Religião e sistema jurídico na Roma republicana

Autores/as

  • Francesco Sini Università di Sassari

Resumen

Essa minha contribuição propõe algumas reflexões sobre a relação entre religião e sistema jurídico romano. Tratarei, em primeiro lugar, de representações modernas erradas (porém um tanto quanto comuns) da religião politeísta romana; debruçarei então sobre as tensões universalistas do sistema, examinando as realidades específicas do ius divinum e o complexo mecanismo da interpretatio Romana; seguirá a análise da relação entre religio, civitas e imperium do Povo romano; para discutir, enfim, o conceito de pax deorum e sua valência (teológica e) jurídica; as conclusões serão dedicadas à tradição documental dos sacerdotes e a sua interação com o Direito e com as instituições.

Descargas

Los datos de descargas todavía no están disponibles.

Biografía del autor/a

Francesco Sini, Università di Sassari

Professortitular da Universidade de Sassari. Titular da cadeira de História do Direito Romano da Faculdade de Direito, lecionando“Instituições de Direito Romano”e “Exegese das Fontes do Direito Romano”. Desde 2001 fazum minicurso de Direito Público Romano na “Escola de Especialização em Direito Romano de Moscou”, que é organizado pelo “Centro de Estudo do Direito Romano”e pela Faculdade de Direito da Universidade Estatal de Moscou “M.V. Lomonosov”

Citas

ADRIANI, Maurilio. Tolleranza e intolleranza religiosa nella Roma antica. Studi Romani, v. 6, p. 507-519, 1958.

ALBANESE, Bernardo. Premessa allo studio del diritto privato romano. Palermo: Università di Palermo, 1978.

ALONSO-NÚÑEZ, J. M. La crisi in Sallustio. In: AA.VV. La Rivoluzione Romana: Inchiesta tra gli antichisti. Napoli: Jovene, 1982. p. 203-207 [Biblioteca di Labeo, 6].

ALVAR, J. La fórmula de la evocatio y su presencia en contextos desacralizadores. Archivo Español de Arqueología, v. 57, p. 143 et seq, 1984.

ALVAR, J. Matériaux pour l’étude de la formule sive deus, sive dea. Numen, v. 32, p. 236 et seq., 1985.

AMBROSCH, I. A. Studien und Andeutungen im Gebiet des altrömischen Bodens und Cultus. Breslau: Hirt, 1939.

AMBROSCH, I. A. Observationum de sacris Romanorum libris particula prima. Vratislavae: Typis Universitatis, 1840.

AMBROSCH, I. A. Über die Religionsbücher der Römer. Bonn: Adolph Marcus, 1843.

AMBROSCH, I. A. Quaestionum pontificalium caput primum. Vratislaviae: Typis Universitatis, 1848.

AMBROSCH, I. A. Quaestionum pontificalium caput alterum. Vratislaviae: Typis Universitatis, 1850.

AMPOLO, Carmine. Le origini di Roma e la «Cité antique». Mélanges de l’École Française de Rome. Antiquité, v. 92(2), p. 567-576, 1980.

APPEL, Georg. De Romanorum praecationibus. Giessen: Alfred Töpelmann, 1909 [Religionsgeschichte Versuche und Vorarbeiten, 7, 1].

ARBOIS DE JUBAINVILLE, H. D’. Réponse à M. Fustel de Coulanges. In: ARBOIS DE JUBAINVILLE, H. D’. Recherches sur l’origine de la propriété foncière, et des Noms de lieux habités en France. Paris: E. Thorin, 1890. p. XXIII-XXXI.

ARDLEY, G.W.R. Cotta and the theologians. Prudentia, v. 5(1), p. 33-50, 1973.

ARICÒ ANSELMO, Giuseppina. Ius publicum – ius privatum in Ulpiano, Gaio e Cicerone. Annali del Seminario Giuridico dell’Univ. di Palermo, v. 37, p. 445-773, 1983.

BACCARI, Maria Pia. Il concetto giuridico di civitas augescens: origine e continuità. Studia et Documenta Historiae et Iuris, v. 61, p. 759-765, 1995 [= Studi in memoria di Gabrio Lombardi. Vol. II. Roma, 1996].

BACCARI, Maria Pia. Cittadini popoli e comunione nella legislazione dei secoli IV-VI. Torino: Giappichelli, 1996.

BARNES, Timothy. Tertullian: A historical and literary study. 2ª ed. Oxford: Oxford University Press, 1985.

BASANOFF, Vsevolod. Evocatio: Étude d’un rituel militaire romain. Paris: PUF, 1947.

BAYET, Jean. La religione romana: Storia politica e psicologica. Trad. Gigliola Pasquinelli. Torino: Einaudi, 1950 (reimpr. 1992).

BAYET, Jean. Croyances et rites dans la Rome antique. Paris: Payot, 1971.

BAYLEY, Cyril. Phases in the religion of ancient Rome. Berkeley: University of California Press, 1932 (reimpr. Westport, 1972).

BAILEY, Cyril. Religion in Virgil. Oxford: Clarendon Press, 1935.

BECK, Alexander. Römisches Recht bei Tertullian und Cyprian: Eine Studie zur frühen Kirchenrechtsgeschichte. Aalen: Scientia Verlag, 1967 (1930).

BECKER, Carl. Tertullians Apologeticum: Werden und Leistung. München: Kösel Verlag, 1954.

BENVENISTE, Émile. Le vocabulaire des institutions indo-européennes. Vol. I: Économie, parenté, société. Paris: Les Editions de Minuit, 1969.

BENVENISTE, Émile. Le vocabulaire des institutions indo-européennes. Vol. II: Pouvoir, droit, religion. Paris: Les Editions de Minuit, 1969.

BERG, Beverly. Cicero’s Palatine home and Clodius’ shrine of Liberty: alternative emblems of the Republic in Cicero’s De domo sua. In: DEROUX, Carl (org.). Studies in Latin literature and Roman History, VIII. Bruxelles: Latomus, 1997. p. 122-143. [Collection Latomus, 239].

BERGEMANN, Claudia. Politik und Religion im spätrepublikanischen Rom. Stuttgart: Franz Steiner, 1992 [Palingenesia, 30].

BERNARDI, Aurelio. La Roma dei re fra storia e leggenda. In: MOMIGLIANO, Arnaldo; SCHIAVONE, Aldo (orgs.). Storia di Roma. Vol. I: Roma in Italia. Torino: Einaudi, 1988. p. 181-202.

BERTI, Nadia. Scipione Emiliano, Caio Gracco e l’evocatio di Giunone da Cartagine. Aevum, v. 64, p. 69-75, 1990.

BESNIER, Robert. Les archives privées, publiques et religieuses à Rome au temps des rois. In: Studi in memoria di Emilio Albertario. Vol. II. Milano: Giuffrè, 1953.

BLEICKEN, J. Der Begriff der Freiheit in der letzten Phase der römischen Republik. Historische Zeitschrift, v. 195, p. 01-20, 1962.

BLEICKEN, J. Staatliche Ordnung und Freiheit in der römischen Republik. Kallmünz: Lassleben, 1972.

BLOCH, Raymond. Les origines étrusques des Livres Sibyllins. In: Mélanges offerts à A. Ernout. Paris: Klincksieck, 1940. p. 21-28.

BLOCH, Raymond. La divination romaine et les livres sibyllins. Revue des Études Latines, v. 40, p. 118-120, 1962.

BLOCH, Raymond. Les prodiges dans l’antiquité classique (Grèce, Étrurie et Rome). Paris: PUF, 1963.

BLOCH, Raymond. L’origine des livres Sibyllins à Rome: méthode de recherche et critique du récit des annalistes anciennes. In: DIESNER, Hans-Joachim; WELSKOPF, Elisabeth C. (Eds.). Neue Beiträge zur Geschichte der alten Welt. Vol. II: Römisches Reich. Berlin: Akademie-Verlag, 1965. p. 281-292.

BLOCH, Raymond. Interpretatio. In: BLOCH, Raymond. Recherches sur les religions de l’Italie antique. Genève: Droz, 1976. p. 01-42.

BLOCH, Raymond. La religione romana. In: PUECH, Henri-Charles (org.). Storia delle religioni. Vol. I.2.: L’Oriente e l’Europa nell’antichità. Trad. Maria Novella Pierini. Roma-Bari: Laterza, 1976. p. 554 et seq.

BLOOMER, W. Martin. Valerius Maximus and the Rhetoric of the new Nobility. London: Duckworth, 1992.

BONA, Ferdinando. Contributo allo studio della composizione del de verborum significatu di Verrio Flacco. Milano: Giuffrè, 1964.

BONA, Ferdinando. Opusculum Festinum. Ticini: Ed. Priv., 1982.

BONFANTE, Pietro. Storia del diritto romano. Edição por G. Bonfante e G. Crifò. Vol. I. 4ª ed. Milano: A. Giuffrè, 1958 (1934).

BOUCHÉ-LECLERCQ, Auguste. Les pontifes de l’ancienne Rome: Étude historique sur les institutions religieuses de Rome. Paris: A. Franck, 1871 (reimpr. 1975).

BOUCHÉ-LECLERCQ, Auguste. Manuel des institutions romaines. Paris: Hachette, 1909 (reimpr. 1931).

BOYANCÉ, Pierre. La Religion de Virgile. Paris: PUF, 1963.

BRAUSE, F. A. Librorum de disciplina augurali ante Augusti mortem scriptorum reliquiae. Lipsiae: Typis E. Polz, 1875.

BRAUN, René. Deus Christianorum: Recherches sur le vocabulaire doctrinal de Tertullien. Paris: Études Augustiniennes, 1962.

BREMER, Franz Peter. Iurisprudentiae antehadrianae quae supersunt. Lipsiae: in aedibus B.G. Teubneri, 1896.

BRETONE, Mario. Storia del diritto romano. Roma-Bari: Laterza, 1987.

BRINGMANN, Klaus. Weltherrschaft und innere Krise Roms im Spiegel der Geschichtsschreibung des zweiten und ersten Jahrhunderts v.Chr. Antike und Abendland, v. 23, p. 28-49, 1977.

BRISCOE, John. Valeri Maximi: Facta et Dicta Memorabilia. 2 vols. Stuttgart-Leipzig: B.G. Teubner, 1998.

BRUNO, Luigi. Libertas plebis in Tito Livio. Giornale Italiano di Filologia, v. 19, p. 107-130, 1966.

BRUNT, P.A. Libertas in the Republic. In: BRUNT, P.A. The Fall of the Roman Republic and Related Essays. Oxford/New York: Clarendon Press/Oxford University Press, 1988. p. 281 et seq.

BÜCHNER, Karl. Sallust. 2ª ed. Heidelberg: Carl Winter Verlag, 1982.

CANFORA, Luciano. Ideologie del classicismo. Torino: Einaudi, 1980.

CAPDEVILLE, Gérard. Les institutions religieuses de Rome primitive selon Denys d'Halicarnasse. Pallas, v. 39, p. 153-172, 1993.

CATALANO, Pierangelo. Per lo studio dello ius divinum. Studi e Materiali di Storia delle Religioni, v. 33, p. 129-153, 1962.

CATALANO, Pierangelo. Linee del sistema sovrannazionale romano. Vol. I. Torino: Giappichelli, 1965.

CATALANO, Pierangelo. Tribunato e resistenza. Torino: Paravia, 1971.

CATALANO, Pierangelo. La divisione del potere in Roma (a proposito di Polibio e di Catone). In: Studi in onore di Giuseppe Grosso. Vol. VI. Torino: Giappichelli, 1974.

CATALANO, Pierangelo. Populus Romanus Quirites. Torino: Giappichelli, 1974 (1970).

CATALANO, Pierangelo. Aspetti spaziali del sistema giuridico-religioso romano. Mundus, templum, urbs, ager, Latium, Italia. In: HAASE, Wolfgang (org.). Aufstieg und Niedergang der römischen Welt. Vol. II.16.1. Berlin-New York: De Gruyter, 1978. p. 440-553.

CATALANO, Pierangelo. Alcuni sviluppi del concetto giuridico di imperium populi Romani. In: Popoli e spazio romano tra diritto e profezia. Napoli: Edizioni Scientifiche Italiane, 1986. p. 649 et seq. [“Da Roma alla Terza Roma”, Studi III].

CATALANO, Pierangelo. Diritto e persone: Studi su origine e attualità del sistema romano. T. I. Torino: Giappichelli, 1990.

CATALANO, Pierangelo. La religione romana “internamente”: il punto di vista giuridico. Studi e Materiali di Storia delle Religioni, v. 62, 1996.

CATALANO, Pierangelo; SINISCALCO, Paolo. Laicità tra diritto e religione. Documento introduttivo del XIV Seminario “Da Roma alla Terza Roma”. Index, v. 23, p. 461-470, 1995.

CERAMI, P. Potere ed ordinamento nell’esperienza costituzionale romana. 3ª ed. Torino: Giappichelli, 1996.

CHRIST, Karl. Römische Geschichte und deutsche Geschichtswissenschaft. München: Beck, 1982.

CONSTANT, Benjamin. Du polythéisme romain considéré dans ses rapports avec la philosophie grecque et la religion chrétienne: ouvrage posthume de Benjamin Constant; précédé d'une introduction, par M. J. Matter. Tomo II. Paris: Béchet aîné, 1833.

CONSTANT, Benjamin. De la liberté des anciens comparée à celle des modernes. In: CONSTANT, Benjamin. Œuvres politiques. Paris: Charpentier et Cie., 1874. p. 285 et seq.

CONSTANT, Benjamin. Lo spirito di conquista. Introd. G. Calogero. Roma: Atlantica, 1945.

CONSTANT, Benjamin. La libertà degli antichi paragonata a quella dei moderni. In: CONSTANT, Benjamin; ZANFARINO, Antonio (org.). Antologia di scritti politici. Bologna: Il Mulino, 1962. p. 36 et seq.

CRIFÒ, Giuliano. Su alcuni aspetti della libertà in Roma. Archivio Giuridico, v. 158, p. 03-72, 1958.

CRIFÒ, Giuliano. Libertà e uguaglianza in Roma antica: L’emersione storica di una vicenda istituzionale. 2ª ed. Roma: Bulzoni, 1984.

CRIFÒ, Giuliano. A proposito di humanitas. In: SCHERMAIER, Martin Josef; VÉGH, Zóltan (orgs.). Ars boni et aequi: Festschrift für Wolfgang Waldstein zum 65. Geburtstag. Stuttgart: Steiner, 1993. p. 79 et seq.

COMBÈS, Robert. Valère Maxime: Faits et Dits Mémorables. Vols. I-II (livres I-III, IV-VI). Paris: Les Belles Lettres, 1995-1997.

CUQ, Edouard. Manuel des institutions juridiques des romains. 2ª ed. Paris: Libr. Plon, 1928.

DAHLHEIM, Werner. Die Not des Staates und das Recht des Bürgers: die Verschwörung des Catilina (63/62 v. Chr.) In: DEMANDT, Alexander. Macht und Recht: Große Prozesse in der Geschichte. München: C. H. Beck, 1996.

DAVID, Jean-Michel (org.). Valeurs et mémoire à Rome: Valère Maxime ou la vertu recomposée. Paris: De Boccard, 1998.

DE FRANCISCI, Pietro. Storia del diritto romano. Vol. I. Milano: A. Giuffrè, 1943.

DE MARTINO, Francesco. Storia della costituzione romana. Vol. II. 2ª ed. Napoli: Jovene, 1973 (1ª ed. 1954).

DE MARTINO, Francesco. L’idea della pace a Roma dall’età arcaica all’impero. Roma Comune, anno XII, n. 45, aprile-maggio 1988, p. 86 et seq.

DE SANCTIS, Gaetano. Storia dei Romani. Edição nova org. por S. Accame. Firenze: La Nuova Italia, 1979.

DE SAINT-DENIS, E. Les énumérations de prodiges dans l’ouvre de Tite-Live. Revue de Philologie, v. 16, p. 126-142, 1942.

DEL PONTE, Renato. La religione dei Romani: La religione e il sacro in Roma antica. Milano: Rusconi, 1992.

DEFOURNY, Pierre. Les fondements de la religion d’après Cicéron. Les Études Classiques, v. 22, p. 241 et seq., 1954.

DELLA CORTE, Francesco. Numa e le streghe. Maia, v. 26, p. 03-20, 1974.

D’IPPOLITO, Federico. Sulla giurisprudenza medio-repubblicana. Napoli: Edizioni Scientifiche Italiane, 1988.

DI SALVO, Lucia. Nota bibliografica. In: FRASSINETTI, Paolo; DI SALVO, Lucia (orgs.). Opere di Caio Sallustio Crispo. Torino: UTET, 1991. p. 29 et seq.

DRUMMOND, Andrew. Law, politics and power: Sallust and the execution of the Catilinarian conspirators. Stuttgart: Franz Steiner Verlag, 1995 [Historia, Einzelschriften, H. 93].

DUMÉZIL, George. Idées romaines. Paris: Gallimard, 1969.

DUMÉZIL, George. La religion romaine archaïque. 2ª ed. Paris: Payot, 1974.

DUMÉZIL, George. La religione romana arcaica. Trad. Furio Jesi. Milano: Rizzoli, 1977.

EARL, Donald C. The Political Thought of Sallust. Cambridge: Cambridge University Press, 1961.

ECKERT, Günter. Orator Christianus: Untersuchungen zur Argumentationskunst in Tertullians Apologeticum. Stuttgart: Franz Steiner Verlag, 1993.

FARANDA, Rino. Introduzione. In: FARANDA, Rino (org. e trad.). Valerio Massimo: Detti e fatti memorabili. Torino: UTET, 1971 (reimpr. 1976).

FASCIONE, Lorenzo. Il mondo nuovo: La costituzione romana nella ‘Storia di Roma arcaica’ di Dionigi d’Alicarnasso. I Parte. Napoli: Jovene, 1988.

FEICHTINGER, Barbara. Ad maiorem gloriam Romae: Ideologie und Fiktion in der Historiographie des Livius. Latomus, v. 51(1), p. 03-33, 1992.

FERNÁNDEZ-BARREIRO, Alejandro. Los estudios de derecho romano en Francia después del código de Napoleón. Roma-Madrid: Consejo Superior de Investigaciones Científicas, 1970.

FERRABINO, Aldo. Urbs in aeternum condita. Padova: CEDAM, 1942.

FERRI, Silvio. La Iuno Regina di Veio. Studi Etruschi, v. 24, p. 106-115, 1955.

FERRINI, Contardo. Fas. Nuovo Digesto Italiano, V, Torino: Unione Tipografico-Editrice Torinese, 1938. c. 919.

FLURL, Wolfgang. Deditio in fidem: Untersuchungen zu Livius und Polybius. Diss. München, 1969.

FRASSINETTI, Paolo. Tertulliano e l‘“Apologetico“. Genova: Tilgher, 1974.

FREDOUILLE, Jean-Claude. Tertullien et la conversion de la culture antique. Paris: Études Augustiniennes, 1972.

FREZZA, Paolo. Le forme federative e la struttura dei rapporti internazionali nell’antico diritto romano. Studia et Documenta Historiae et Iuris, v. 4, p. 363-428, 1938.

FREZZA, Paolo. Corso di storia del diritto romano. 3ª ed. Roma: Studium, 1974.

FRIER, Bruce W. Libris Annales pontificum Maximorum: the origins of the Annalistic Tradition. Roma: American Academy in Rome, 1979 [Papers and Monographs of the American in Rome, XXVII].

FUGIER, Huguette. Recherches sur l’expression du sacré dans la langue latine. Paris: Les Belles Lettres, 1963.

FUSINATO, Guido. Die Feziali e del diritto feziale: Contributo alla storia del diritto pubblico esterno di Roma. Roma: Coi Tipi del Salviucci, 1884 [Memorie dell’Accademia dei Lincei, ser. III, vol. 13].

FUSTEL DE COULANGES, N. D. La cité antique: Étude sur le culte, le droit, les institutions de la Grèce et de Rome. Paris: Hachette, 1864.

FUSTEL DE COULANGES, N. D. La città antica. Trad. G. Perrota. Firenze: Sansoni, 1972 (orig. 1924).

FUSTEL DE COULANGES, N. D. La cité antique: Étude sur le culte, le droit, les institutions de la Grèce et de Rome. Paris: Flammarion, 1984.

FUNAIOLI, Giovanni. C. Sallustius Crispus. In: Real-Encyclopädie der classischen Altertumswissenschaft, I.A.2, Stuttgart: J.B. Metzler, 1920. col. 1913 et seq.

GAGÉ, Jean. Apollon romain: Essai sur le culte d’Apollon et le développement du «ritus Graecus» à Rome des origines à Auguste. Paris: E. De Boccard, 1955.

GAUDEMET, Jean. Tendances et méthodes en droit romain. Revue Philosophique, v. 145, p. 141-179, 1955.

GAUDEMET, Jean. Le droit romain dans la littérature chrétienne occidentale du IIIe au Ve siècle. Milano: Giuffrè, 1978 [Ius Romanum Medii Aevi, pars I, 3, b].

GIOFFREDI, Carlo. Religione e diritto nella più antica esperienza romana. Studia et Documenta Historiae et Iuris, v. 20, p. 259-304, 1954.

GIOVANNINI, Adalberto. Catilina et le problème des dettes. In: MALKIN, Irad; RUBINSOHN, Wolfgang (orgs.). Leaders and Masses in the Roman World: Studies in Honor of Zvi Yavetz. Leiden-New York-Köln: Brill, 1994. p. 15-32.

GIRARD, J.-L. Interpretatio romana : Questions historiques et problèmes de méthode. Revue d’Histoire et de Philosophie religieuses, v. 60-1, p. 21-27, 1980.

GIRARD, P. F. Manuale elementare di diritto romano. Trad. italiana por C. Longo. Roma-Milano-Napoli: Società Editrice Libraria, 1909.

GLÜCKLICH, Hans-Joachim. Gute und schlechte Triebe in Sallusts Catilinae coniuratio. Der altsprachliche Unterricht, v. 31(5), p. 23-41, 1988.

GRANDAZZI, Alexandre. La fondation de Rome: Réflexion sur l’histoire. Paris: Les Belles Lettres, 1991.

GUARINO, Antonio. Storia del Diritto Romano. 7ª ed. Napoli: Jovene: 1987.

GUARINO, Antonio. L’ordinamento giuridico romano. 5ª ed. Napoli: Jovene, 1990.

GUILLÉN, José. Dios y los dioses en Cicerón. Helmantica, v. 25, p. 511-565, 1974.

HAFFTER, Heinz. Rom und römische Ideologie bei Livius. Gymnasium, v. 71, p. 236-250, 1964.

HAFFTER, Heinz. Die römische humanitas. In: Römische Wertbegriffe. Hrsg. von H. Oppermann. Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft, 1967. p. 468 et seq.

HAFFTER, Heinz. Römische Politik und römische Politiker. Heidelberg: Carl Winter Universitätsverlag, 1967.

HANELL, Krister. Bemerkungen zu der politischen Terminologie des Sallustius (1945). In: KLEIN, Richard (org.). Das Staatsdenken der Römer. Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft, 1966. p. 500-513.

HARTOG, François. Préface. In: FUSTEL DE COULANGES, N. D. La cité antique: Étude sur le culte, le droit, les institutions de la Grèce et de Rome. Paris: Flammarion, 1984.

HEFFTER, A. G. De antiquo iure gentium prolusio. Bonnae: In libraria Adolphi Marci, 1823.

HEILMANN, Willibald. Auctoritas der Tradition und Ratio im Widerstreit. Zur Position des Cotta in Ciceros De natura deorum (3.5 und 3.51f.). Der altsprachliche Unterricht, v. 37(6), p. 23-30, 1994.

HELDMANN, Konrad. Sallust über die römische Weltherrschaft: Ein Geschichtsmodell im Catilina und seine Tradition in der hellenistischen Historiographie. Stuttgart: B.G. Teubner, 1993.

HELLEGOUARC’H, Joseph. Le vocabulaire latin des relations et des partis politiques sous la République. 2ª ed. Paris: Les Belles Lettres, 1972.

HELM, R. Valerius Maximus. In: Real-Encyclopädie der classischen Altertumswissenschaft, VIII A, 1, Stuttgart: J.B. Metzler, 1955. col. 90 et seq.

HERESCU, N. I. Les constantes de l’humanitas Romana. Rivista di Cultura Classica e Medioevale, v. 2, p. 258 et seq., 1960.

HERESCU, N. I. Civis humanus: ethnos et ius. Atene e Roma v. 6, p. 65 et seq., 1961.

HEUSS, Alfred. Die völkerrechtlichen Grundlagen der römischen Aussenpolitik in republikanischer Zeit. Leipzig: Dieterich, 1933 [Klio, Beiheft 31, Neue Folge 18].

HICKSON F.V. Roman prayer language: Livy and the Aeneid of Vergil. Stuttgart: B.G. Teubner, 1993.

HOOKER, Edna M. The Significance of Numa’s Religious Reforms. Numen, 10(2), p. 87-132, Aug. 1963.

HORN, Heinrich. Foederati: Untersuchungen zur Geschichte ihrer Rechtsstellung im Zeitalter der römischen Republik und des frühen Prinzipates. Frankfurt am Main: Voigt & Gleiber, 1930.

HUBAUX, Jean; Rome et Véies: Recherches sur la chronologie légendaire du moyen âge romain. Paris: Les Belles Lettres, 1958.

HUMBERT, Michel. Droit et religion dans la Rome antique. In: ANKUM, J. A. (org.). Mélanges Felix Wubbe: offerts par ses collègues et ses amis à l'occasion de son soixante-dixième anniversaire. Fribourg Suisse: Editions Universitaires Fribourg Suisse. p. 191-206.

HUSCHKE, Philipp-Eduard; SECKEL, Eduard; Kübler, Bernhard. Iurisprudentiae anteiustinianae reliquias. Vol. I. 6ª ed. Lipsiae: B.G. Teubneri, 1908.

HUVELIN, Paul. Etudes d’histoire du droit commercial romain: ouvrage publié après la mort de l'auteur par H. Lévy-Brühl. Paris: Librairie du Recueil Sirey, 1929.

JHERING, Rudolph von. Geist des römischen Rechts auf den verschiedenen Stufen seiner Entwicklung. Vol. I. Leipzig: Breitkopf und Härtel, 1878 (1852).

JHERING, Rudolph von. Lo spirito del diritto romano nei diversi gradi del suo sviluppo. Trad. L. Bellavite. Milano: Pirotta, 1855.

JHERING, Rudolph von. L’esprit du droit romain, dans les diverses phases de son développement. Vol. I. Paris: A. Marescq, 1886 (reimpr. Bologna, 1969).

JÖRS, Paul. Römische Rechtswissenschaft zur Zeit der Republik. Vol. I: Bis auf der Catonen. Berlin: Franz Vahlen, 1888.

KAJANTO, Iiro. God and fate in Livy. Turku: Turun Yliopiston Kustantama, 1957.

KARLOWA, Otto. Römische Rechtsgeschichte. Leipzig: Veit & Comp, 1881.

KASER, Max. Religione e diritto in Roma arcaica. Annali del Seminario Giuridico dell’Università di Catania, v. 3, p. 77 et seq., 1948-49.

KLEIN, Richard. Tertullian und das römische Reich. Heidelberg: Carl Winter Verlag, 1968.

KLOOCKE, Kurt. Benjamin Constant: Une biographie intellectuelle. Genève-Paris: Droz, 1984.

KLOTZ, Alfred. Studien zu Valerius Maximus und den Exempla. München: Verlag den Bayerischen Akademie der Wissenschaften/C.H. Beck, 1942 [Sitzungsberichte der Bayerischen Akademie der Wissenschaften, Philosophisch-Historische Abteilung, Heft 5].

KOCH, C. v. Libertas. In: Real-Encyclopädie der classischen Altertumswissenschaft. Tomo XIII.1. Stuttgart: J.B. Metzler, 1926. col. 101.

KOESTERMANN, Erich. Das Problem der römischen Dekadenz bei Sallust und Tacitus. In: TEMPORINI, Hildegard (org.). Aufstieg und Niedergang der römischen Welt. Vol. I.3. Berlin-New York: De Gruyter, 1973. p. 781-810.

KOHNS, H.P. Libertas populi und libertas civium in Ciceros Schrift De re publica. In: LIPPOLD, Adolf (org.). Bonner Festgabe Johannes Straub zum 65. Geburtstag. Bonn: Rheinland Verlag-Habelt, 1977. p. 201 et seq.

KROYMANN, Jürgen. Cicero und die römische Religion. In: MICHEL, Alain; VERDIÈRE, Raoul (orgs.). Ciceroniana: Hommages à Kazimierz Kumaniecki. Leiden: E. J. Brill, 1975. p. 116-128.

KUNKEL, Wolfgang. Herkunft und soziale Stellung der römischen Juristen. Weimar: Böhlau, 1952.

LA PENNA, Antonio. Sallustio e la “rivoluzione” Romana. Milano: Feltrinelli, 1968.

LANA, Italo. La libertà nel mondo antico. In: LANA, Italo. Studi sul pensiero politico classico. Napoli: Guida, 1972. p. 13 et seq.

LANA, Italo. Studi sulla libertà nell’antica Roma: Corso di letteratura latina. Torino: Giappichelli, 1991.

LATTE, Kurt. Religiöse Begriffe in frührömischen Recht. Zeitschrift der Savigny-Stiftung für Rechtsgeschichte, v. 67, p. 47-61, 1950.

LATTE, Kurt. Römische Religionsgeschichte. München: C. H. Beck’sche Verlagsbuchhandlung, 1960.

LE CLERCQ, J. V. Des journaux chez les Romains, recherches précédées d’un mémoire sur les annales des pontifes, et suivies de fragments des journaux de l’ancienne Rome. Paris: Firmin Didot Frères, 1838.

LEVENE, D. S. Religion in Livy. Leide-New York-Köln: Brill, 1993.

LEVI, M.A. Il re Numa e i penetralia pontificum. Rendiconti dell’Istituto Lombardo, v. 115, p. 161-167, 1981.

LEVI, M.A. Appunti su Roma Arcaica. La Parola del Passato, v. 46, p. 121-134, 1991.

LÉVY-BRUHL, Henry. Esquisse d’une théorie sociologique de l’esclavage. In: LÉVY-BRUHL, Henry. Quelques problèmes du très ancien droit romain. Essai de solutions sociologiques. Paris: E. Domat-Montchrestien, 1834.

LIEBERG, Godo. Considerazioni sull’etimologia e sul significato di Religio. Rivista di Filologia e di Istruzione Classica, v. 102, p. 34-57, 1974.

LIEBESCHUETZ, Wolf. The Religious position of Livy’s History. The Journal of Roman Studies, v. 57(1/2), p. 45-55, 1967.

LINDERSKI, J. The augural Law. In: HAASE, Wolfgang (org.). Aufstieg und Niedergang der römischen Welt. Vol. II.16.3. Berlin-New York: De Gruyter, 1986. p. 2146-2313.

LOBRANO, Giovanni. Note su ‘diritto romano’ e ‘scienze di diritto pubblico’ nel XIX secolo. Index, v. 7, p. 65-82, 1977.

LOBRANO, Giovanni. Diritto pubblico romano e costituzionalismi moderni. Sassari: C. Delfino, 1990.

LOMBARDI, Gabrio. Persecuzioni, laicità, libertà religiosa: Dall’Editto di Milano alla Dignitatis Humanae. Roma: Studium, 1991.

LUEBBERTUS, Eduardus. Commentationes pontificales. Berolini: Gustavus Schade, 1859.

LÜBTOW, U. von. Das römische Volk: Sein Staat und sein Recht. Frankfurt am Main: Franz Steiner Verlag, 1955.

MACBAIN, Bruce. Prodigy and expiation: a study in religion and politics in Republican Rome. Bruxelles: Latomus, 1982.

MADVIG, J. N. Die Verfassung und Verwaltung des römischen Staates. Vol. I. Leipzig: B. G. Teubner, 1882.

MALITZ, Jürgen. Ambitio mala: Studien zur politischen Biographie des Sallust. Bonn: Habelt, 1975.

MANCUSO, Gaetano. Studi sul decretum nell’esperienza giuridica romana. Annali del Seminario Giuridico dell’Università di Palermo, v. 40, p. 63-172, 1988.

MARQUARDT, Joachim. Römische Staatsverwaltung. Vol. III: Das Sacralwesen. Organização por Georg Wissowa. 2ª ed. Leipzig: Hirzel, 1855 (reimpr. New York, 1975).

MARQUARDT, Joachim. Le culte chez les Romains. Vol. I. Paris: Ed. Thorin, 1889.

MARTIN, Paul M. L’idée de royauté à Rome: De la Rome royale au consensus républicain. Clermont-Ferrand: Adosa, 1982.

MARTÍNEZ-PINNA, Jorge. La reforma de Numa y la formación de Roma. Gerión, v. 3, p. 97-124, 1985.

MASTINO, Attilio. Orbis, kosmos, oikoumene: aspetti spaziali dell’idea dell’impero universale da Augusto a Teodosio. In: Popoli e spazio romano tra diritto e profezia. Napoli: Edizioni Scientifiche Italiane, 1986, p. 63-162 [“Da Roma alla Terza Roma”, Studi III].

MAURENBRECHER, Bertold. Carminum Saliarum reliquiae. Jahrbücher für classische Philologie, Suppl. 21, p. 313-352, 1894.

MAZZA, Mario. Storia e ideologia in Livio: Per un’analisi storiografica della ‘praefatio’ ai ‘libri ab urbe condita’. Catania: Bonanno, 1966.

MAZZARINO, Santo. Il pensiero storico classico. Vol. II, 2. 4ª ed. Roma-Bari: Laterza, 1974.

MERTEN, Marieluise. Fides romana bei Livius. Diss. Frankfurt am Main, 1965.

MESLIN, Michel. L’uomo romano. Milano: Mondadori, 1981.

MILES, Gary. Maiores, conditores, and Livy’s Perspective on the Past. Transactions of the American Philological Association, v. 118, p. 185-208, 1988.

MITTEIS, Ludwig. Das römische Privatrecht bis auf die Zeit Diokletians. Vol. I: Grundbegriffe und Lehre von den juristischen Personen. Leipzig: Dunckler & Humblot, 1908.

MOMIGLIANO, Arnaldo. La città antica di Fustel de Coulanges. Rivista storica italiana, v. 82, p. 81-98, 1970.

MOMIGLIANO, Arnaldo. Quinto contributo alla storia degli studi classici e del mondo antico. Roma: Edizioni di storia e letteratura, 1975.

MOMIGLIANO, Arnaldo. The disadvantages of monotheism for a universal State. Classical Philology, v. 81, p. 285-297, 1986.

MOMIGLIANO, Arnaldo. Appunti preliminare sul’«opposizione religiosa» all’impero romano. In: MOMIGLIANO, Arnaldo. Saggi di storia della religione romana. Brescia: Morcelliana, 1988. p. 154 et seq.

MOMIGLIANO, Arnaldo. La storiografia della religione nella tradizione occidentale. In: SCHIAVONE, Aldo (org.). Storia di Roma. Vol. IV: Caratteri e morfologie. Torino: Einaudi, 1989. p. 895-910.

MOMMSEN, Theodor. Römische Geschichte. Vol. I. Leipzig: Weidmann, 1854.

MOMMSEN, Theodor. Das römische Gastrecht und die römische Clientel. In: MOMMSEN, Theodor. Römische Forschungen. Vol. I. Berlin: Weidmann, 1864. p. 319-390.

MOMMSEN, Theodor. Römische Staatsrecht. Vol. III.1. 3ª ed. Leipzig: Verlag von S. Hirzel, 1887.

MOMMSEN, Theodor. Disegno del diritto pubblico romano. Trad. P. Bonfante. Milano: Vallardi, 1973 (reimpr. 1943).

MOMMSEN, Theodor. Storia di Roma antica. Introd. G. Pugliese Carratelli. Vol. I. Firenze: Sansoni, 1984.

MONTANARI, Enrico. Religio. In: Enciclopedia Virgiliana. Vol. IV. Roma: Treccani, 1988. p. 423 et seq.

MOORE, Timothy J. Artistry and Ideology: Livy’s Vocabulary of Virtue. Frankfurt am Main: Athenäum, 1989.

MOREL, Willy. Fragmenta poetarum latinorum epicorum et liricorum praeter Ennium et Lucilium. 2ª ed. Stutgardiae: B. G. Teubneri, 1963 (1927).

MUTH, Robert. Von Wesen römischer ‘religio’. In: Haase, Wolfgang (org.). Aufstieg und Niedergang der römischen Welt. Vol. II.16.1. Berlin-New York: De Gruyter, 1972. p. 290-354.

NACINOVICH, Mario. Carmen Arvale. 2 vol. Roma: Tipografia del Senato, 1934.

NICOLET, Claude. Notes complémentaires. In: POLYBE. Histoires. Livre VI. Paris: Les Belles Lettres, 1977.

NICOLET, Claude. Il mestiere di cittadino nell’antica Roma. Roma: Editori Riuniti, 1980.

NICOLET, Claude. Lexicographie politique et histoire romaine: problèmes de méthode et directions de recherches. In: LANA, Italo; MARINONE, Nino (org.). Atti del Convegno sulla lessicografia politica e giuridica nel campo delle scienze dell’antichità (Torino, 28-29 aprile 1978). Torino: Accademia delle Scienze, 1980. p. 19-46.

NOCERA, Guglielmo. Ius publicum (D. 2.14.38): Contributo alla ricostruzione storico-esegetica delle regulae iuris. Roma: Ed. Italiane, 1946.

NORDEN, Eduard. Aus altrömischen Priesterbüchern. Lund-Leipzig: Gleerup, 1939.

NÖRR, Dieter. Aspekte des römischen Völkerrechts: Die Bronzetafel von Alcántara. München: A. Eckstein, 1994.

OPELT, Ilona. Die Polemik in der christlichen lateinischen Literatur von Tertullian bis Augustin. Heidelberg: Universitätsverlag Winter, 1980.

ORESTANO, Riccardo. Dal ius al fas. Rapporto fra diritto divino e umano in Roma dall’età classica. Bullettino dell’Istituto di Diritto Romano, v. 46, p. 194 et seq., 1939.

ORESTANO, Riccardo. Introduzione allo studio storico del diritto romano. Torino: Giappichelli, 1963.

ORESTANO, Riccardo. I fatti di normazione nell’esperienza romana arcaica. Torino: Giappichelli, 1967.

ORESTANO, Riccardo. Diritto. Incontri e scontri. Bologna: Editore Il Mulino, 1981.

ORESTANO, R. Le nozioni di ordinamento giuridico e di esperienza giuridica nella scienza del diritto. Rivista Trimestrale di Diritto Pubblico, v. 4, p. 959 et seq., 1985.

ORESTANO, R. Introduzione allo studio del diritto romano. Bologna: Il Mulino, 1987.

OSENBRÜGGEN, Eduardus. De iure belli et pacis Romanorum. Lipsiae: Barth, 1836.

OTTO, Walter F. Religio und superstitio. Archiv für Religionswissenschaft, v. 14, p. 406-422, 1911.

PACKARD, Jane Philips. Official notices in Livy’s fourth decade: style and treatment. Ann Arbor: University of North Carolina, 1970.

PADELETTI, Guido; COGLIOLO, Pietro. Storia del Diritto Romano: Manuale ad uso delle scuole. 2ª ed. Firenze: Eugenio e Filippo Cammelli, 1886.

PALADINO, Ida. Fratres Arvales: Storia di un collegio sacerdotale romano. Roma: L’Erma di Bretschneider, 1988.

PALMER, Robert E. A. Roman Religion and Roman Empire: Five Essays. Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 1974.

PARKE, Herbert W. Sibyls and Sibylline Prophecy in Classical Antiquity. London-New York: Routledge, 1988.

PASTORI, Mario. Gli istituti romanistici come storia e vita del diritto. 2ª ed. Milano: Cisalpino, 1988.

PASTORINO, Agostino. Religiosità romana: dalle Storie di Tito Livio. Torino: Loescher, 1960.

PASTORINO, Agostino. La religione romana. Milano: Ugo Mursia, 1973.

PEASE, A.S. (Ed.). M. Tulli Ciceronis De natura Deorum. Vol. I. Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft, 1968 (reimp. 1ª ed., 1955).

PEASE, A.S. (Ed.). M. Tulli Ciceronis De natura Deorum. Vol. II. Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft, 1968 (reimp. 1ª ed., 1957).

PERL, Gerhard. Sallust und die Krise der römischen Republik. Philologus, v. 113(1-2), p. 201-216, 1969.

PERUZZI, Emilio. Le origini di Roma. Vol. I: La famiglia. Firenze: Valmartina, 1970.

PERUZZI, Emilio. Le origini di Roma. Vol. II: Le lettere. Bologna: Patron Editore, 1973.

PETER, Rudolf. Quaestionum pontificalium specimen. Argentorati: Carolum I. Truebner, 1886.

PETZOLD, Karl-Ernst. Der politische Standort des Sallust. Chiron, v. 1, p. 219-238, 1971.

PHILIPP, Günther. Gedanken zum Prooemium und zur Charakterisierung Catilinas in Sallusts ‚Coniuratio Catilinae‘. In: BAYER, Karl; PETERSEN, Peter; WESTPHALEN, Klaus (orgs.). Die Antike und ihre Vermittlung: Festschrift für Friedrich Maier. München: Oldenbourg, 1995. p. 137-142.

PHILLIPS, E. J. Catiline’s Conspiracy. Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, v. 25(4), p. 441-448, 1976.

PICCALUGA, Giulia. Terminus: i segni di confine nella religione romana. Roma: Edizioni dell’Ateneo, 1974.

PIGANIOL, André. Le conquiste dei Romani. Trad. F. Coarelli. Milano: Il Saggiatore, 1971.

PIGHI, Giovanni Battista. La poesia religiosa romana. Bologna: Zanichelli, 1958.

PIGHI, Giovanni Battista. La religione romana. Torino: Victrix, 1967.

PÖSCHL, Viktor. Sallust. 2ª ed. Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft, 1981.

POUCET, Jacques. Les origines de Rome: Tradition et histoire. Bruxelles: Presses des Facultés universitaires Saint-Louis, 1985.

PREIBISCH, Paul. Quaestiones de libris pontificiis. Vratislaviae: Typis Grassi, Barthii et soc., 1874.

PREIBISCH, Paul. Fragmenta librorum pontificiorum. Tilsit: Reyländer & Sohn, 1878.

PUGLIESE, Giovanni. L’autonomia del diritto rispetto agli altri fenomeni e valori sociali nella giurisprudenza romana. In: La storia del diritto nel quadro delle scienze storiche. Atti del primo Congresso Internazionale della Società Italiana di Storia del diritto. Firenze: Olschki, 1966.

RADKE, Gerhard. Archaisches Latein. Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft, 1981.

RADKE, Gerhard. Zur Entwicklung der Gottesvorstellung und der Gottesverehrung in Rom. Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft, 1987.

RAMBAUX, Claude. Tertullien face aux morales des trois premiers siècles. Paris: Les Belles Lettres, 1979.

RAWSON, Elizabeth. Prodigy list and the use of the Annales Maximi. The Classical Quarterly, v. 21, p. 158-169, 1971.

REGELL, Paul. De augurum publicorum libris. Vratislaviae: Typis S. Schottlaenderi, 1878.

REGELL, Paul. Fragmenta auguralia. Hirschberg: Wilhelm Pfund, 1882.

REGELL, Paul. Commentarii in librorum auguralium fragmenta specimen. Hirschberg: Geisler & Ike, 1893.

RIBEZZO, Francesco. Numa Pompilio e la riforma etrusca della religione primitiva di Roma. Rendiconti dell’Accademia dei Lincei, ser. VIII, vol. 5, p. 553 et seq., 1950.

ROHDE, Georg. Die Kultsatzungen der römischen Pontifices. Berlin: De Gruyter, 1937.

RÖMER, Franz. Zum Aufbau der Exemplasammlung des Valerius Maximus. Wiener Studien, 103, p. 99-107, 1990.

ROSSI, R. F. v. Libertas Dea. In: Dizionario Epigrafico di Antichità Romane. Tomo IV. Roma: L. Pasqualucci, 1957. p. 903.

ROSTAGNI, Augusto. Storia della letteratura latina. 3ª ed. Torino: UTET, 1964.

ROWOLDT, Gualtherus. Librorum pontificiorum Romanorum de caeremoniis sacrificiorum reliquiae. Halis Saxon: Typis Wischani et Burkhardti, 1906.

RUGGIERO, Ettore de. Decretum. In: Dizionario Epigrafico di Antichità Romane. Vol. II.2. Roma: L. Pasqualucci, 1910. p. 1497 et seq.

SACHOT, Maurice. Religio/superstitio. Histoire d’une subversion et d’un retournement. Revue de l’histoire des religions, v. 208(4), p. 355-394, 1991.

SCHEID, John. Le prêtre et le magistrat. Réflexions sur les sacerdoces et le droit public à la fin de la République. In: NICOLET, Claude (org.). Des ordres à Rome. Paris: Publications de la Sorbonne, 1984. p. 243-280.

SCHERMAIER, Martin Josef; VÉGH, Zóltan (orgs.). Ars boni et aequi: Festschrift für Wolfgang Waldstein zum 65. Geburtstag. Stuttgart: Steiner, 1993.

SCHIAVONE, Aldo. Linee di storia del pensiero giuridico romano. Torino: Giappichelli, 1994.

SCHILLING, Robert. L’originalité du vocabulaire religieux latin. In: SCHILLING, Robert. Rites, cultes, dieux de Rome. Paris: Klincksieck, 1979. p. 30 et seq.

SCHOTTLAENDER, R. Der Beitrag der ciceronischen Rhetorik zur Entwicklung der Humanitätsidee. Antike und Abendland, v. 22, p. 54 et seq., 1976.

SCHULZ, Fritz. Prinzipien des römischen Rechts. München: Duncker & Humblot, 1934.

SCHULZ, Fritz. I principii del diritto romano. Trad. V. Arangio-Ruiz. Firenze: Sansoni, 1949.

SCHULZ, Fritz. History of Roman Legal Science. 2ª ed. Oxford: Clarendon, 1953.

SCHULZ, Fritz. Storia della giurisprudenza romana. Trad. G. Nocera. Firenze: Sansoni, 1968.

SCHUR, Werner. Sallust als Historiker. Stuttgart: Kohlhammer, 1934.

SCHÜTRUMPF, E. Die Depravierung Roms nach den Erfolgen des Imperiums bei Sallust, Bellum Catilinae Kap. 10 – philosophische Reminiszenzen. In: KNEISSL, Peter; LOSEMANN, Volker (orgs.). Imperium Romanum: Studien zu Geschichte und Rezeption. Stuttgart: Steiner, 1998. p. 674-689.

SIDER, Robert D. Ancient Rhetoric and the Art of Tertullian. Oxford: Oxford University Press, 1971.

SINI, Francesco. Documenti sacerdotali e lessico politico-religioso di Roma arcaica. In: LANA, Italo; MARINONE, Nino (org.). Atti del Convegno sulla lessicografia politica e giuridica nel campo delle scienze dell’antichità (Torino, 28-29 aprile 1978). Torino: Accademia delle Scienze, 1980. p. 127-148.

SINI, Francesco. Documenti sacerdotali di Roma antica, I. Libri e commentarii. Sassari: Libreria Dessì Editrice, 1983.

SINI, Francesco. Bellum nefandum: Virgilio e il problema del “diritto internazionale antico”. Sassari: Libreria Dessì Editrice, 1991.

SINI, Francesco. Populus et religio dans la Rome républicaine. Archivio Storico e Giuridico Sardo di Sassari, v. 2, p. 60-85, 1995.

SINI, Francesco. Dai peregrini sacra alle pravae et externes religiones dei baccanali: alcune riflessioni su ‘alieni’ e sistema giuridico-religioso romano. Studia et Documenta Historiae et Iuris, v. 60, p. 49-73, 1994 [= Studi in memoria di Gabrio Lombardi, I, Roma 1996].

SKIDMORE, Clive. Practical Ethics for Roman Gentlemen: The Work of Valerius Maximus. Exeter: University of Exeter Press, 1996.

SOLMSEN, Friedrich. Cicero on Religio and Superstitio. The Classical Weekly, v. 37(14), p. 159-160, 14 Feb. 1944.

SORDI, Marta. “Pax deorum” e libertà religiosa nella storia di roma. In: SORDI, Marta (Org.). La pace nel mondo antico. Milano: Vita e Pensiero, 1985. p. 146-154.

SPAGNUOLO VIGORITA, Tullio. Francesco De Martino. Il fascino della storia. In: Au-delà des frontières. Mélanges de droit romain offerts à Witold Wołodkiewicz. Vol. II. Varsovie: Liber, 2000. p. 967-977.

STARK, Rudolf. Ciceros Staatsdefinition (1954). In: KLEIN, Richard (org.). Das Staatsdenken der Römer. Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft, 1966. p. 332-345.

STÜBLER, Gerhard. Die religiosität des Livius. Stuttgart: Kohlhammer, 1941.

STIRNIMANN, Joseph Kaspar. Die praescriptio Tertullians im Lichte des römischen Rechts und der Theologie. Freiburg in der Schweiz: Paulusverlag, 1949.

SUERBAUM, Werner. Hundert Jahre Vergil-Forschung: Eine systematische Arbeitsbibliographie mit besonderer Berücksichtigung der Aeneis. In: HAASE, Wolfgang (Org.). Aufstieg und Niedergang der römischen Welt. Vol. II.31.1. Berlin-New York: De Gruyter, 1980.

SWEENEY, R. D. Sacra in the Philosophic Works of Cicero. Orpheus, v. 12, p. 99-131, 1965.

SYME, Ronald. Sallust. Berkeley: University of California Press, 1964.

SYME, Ronald. Sallustio. Trad. S. Galli. Brescia: Paideia, 1968.

TALAMANCA, Mario. Lineamenti di storia del diritto romano. Milano: Giuffrè, 1989.

TALAMANCA, Mario. Istituzioni di diritto romano. Milano: Giuffrè, 1990.

TÄUBLER, Eugen. Imperium Romanum: Studien zur Entwicklungsgeschichte des römischen Reiches. Vol. I: Die Staatsverträge und Vertragsverhältnisse. Berlin-Leipzig: Teubner, 1913 (reimpr. Roma, 1964).

TERNES, Charles Marie. Tantae molis erat… De la ‘nécessité’ de fonder Rome, vue par quelques écrivains romains du – 1er siècle. In: TERNES, Charles-Marie. Condere Vrbem: Actes des 2èmes ‘Rencontres Scientifiques de Luxembourg’ (janvier 1991). Luxembourg: Publications du Centre Universitaire de Luxembourg, 1998. p. 04-25.

THULIN, Carl. Italische sakrale Poesie und Prosa: Eine metrische Untersuchung. Berlin: Weidmannsche Buchhandlung, 1906.

TROIANI, Lucio. La religione e Cicerone. Rivista storica italiana, v. 96, p. 920-952, 1984.

TURCAN, Robert. Rome éternelle et les conceptions gréco-romaines de l’éternité. Napoli: Edizioni Scientifiche Italiane, 1983 [“Da Roma alla Terza Roma”, Studi I].

TURCAN, Robert. Religion romaine. Vol 2: Le culte. Leiden-New York-København-Köln: E. J. Brill, 1988.

TURCAN, Robert. Lois romaines, dieux étrangers et ‘religion d’état’. In: BACCARI, M. P. (Org.). Diritto e religione da Roma a Costantinopoli a Mosca [“Da Roma alla Terza Roma”, Rendiconti dell’XI Seminario]. Roma: Herder Editrice, 1994. p. 23-36.

VAN DEN BRUWAENE, Martin. La théologie de Cicéron. Louvain: Bureaux du Recueil, Bibliotèque de l’Université, 1937.

VAN DEN BRUWAENE, Martin. Ciceron, De Natura deorum, Livre premier. Bruxelles: Latomus, 1970.

VAN DOREN, M. Peregrina sacra. Offizielle Kultübertragungen im alten Rom. Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, v. 3, p. 488-497, 1955.

VENTURINI, Carlo. “Luxus” e “avaritia” nell'opera di Sallustio (Osservazioni e problemi). Athenaeum, v. 57, p. 277-292, 1979.

VEYNE, Paul. Humanitas: romani e no. In: GIARDINA, Andrea (Org.). L’uomo romano. Roma-Bari: Laterza, 1989. p. 379-440.

VITTON, Paolo. I concetti giuridici nelle opere di Tertulliano. Roma: L’Erma di Bretschneider, 1924.

VOCI, Pasquale. Diritto sacro romano in età arcaica. Studia et Documenta Historiae et Iuris, v. 19, p. 49 et seq., 1954.

VOCI, Pasquale. Scritti di diritto romano. Vol. I. Padova: CEDAM, 1985.

VOGT, Joseph. Römischer Glaube und römisches Weltreich. Padova: CEDAM, 1943.

VOIGT, Moritz. Die Lehre von ius naturale, aequum et bonum und ius gentium der Römer. Vol. II. Leipzig: Scientia Verlag, 1858.

VRETSKA, Karl. C Sallustius Crispus. De Catilinae Coniuratione. Heidelberg: C. Winter Verlag, 1976.

WAGENVOORT, Hendrik. Wesenszüge altrömischer Religion. In: TEMPORINI, Hildegard (org.). Aufstieg und Niedergang der römischen Welt. Vol. I.2. Berlin-New York: De Gruyter, 1972. p. 348-377.

WAGENVOORT, Hendrik. Pietas: Selected Studies in Roman Religion. Leiden: Brill, 1980.

WALTZING, J. P. (org.). Tertullien: Apologétique. Liège-Paris: Vaillant-Carmanne-Honoré Champion, 1919.

WARDLE, D. (org. e trad.). Valerius Maximus: Memorable deeds and sayings. Book 1. Oxford: Oxford University Press, 1998.

WARNKE, Camilla. Antike Religion und antike Gesellschaft: wissenschaftshistorische Bemerkungen zu Fustel de Coulanges «Cité antique». Klio, v. 68, p. 287-304, 1986.

WESTRUP, C. W. On the Antiquarian-Historiographical Activities of the Roman Pontifical College. København: Andr. Fred. Høst & Søn, 1929.

WESTRUP, C. W. Introduction to early Roman Law: Comparative sociological studies. Vol. IV: Sources and Methods. London-Copenhagen: Einar Munksgaard/Geoffrey Cumberlege, 1950.

WIEACKER, Franz. Doppelexemplare der Institutionen Florentins, Marcians und Ulpians. Revue internationale des droits de l’antiquité, v. 3(II), p. 577-607, 1949.

WIEACKER, Franz. Privatrechtsgeschichte der Neuzeit unter besonderer Berücksichtigung der deutschen Entwicklung. Vol. II. 2ª ed. Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 1967.

WIEACKER, Franz. Storia del diritto privato moderno. Vol. II. Milano: Giuffrè, 1980.

WIEACKER, Franz. Altrömische Priesterjurisprudenz. In: BENÖHR, Hans-Peter; HACKL, Karl; KNÜTEL, Rolf; WACKE, Andreas (org.). Iuris Professio: Festgabe für Max Kaser zum 80. Geburtstag. Wien-Graz-Köln: Böhlau, 1986. p. 347 et seq.

WIEACKER, Franz. Römische Rechtsgeschichte: Quellenkunde, Rechtsbildung, Jurisprudenz und Rechtsliteratur. Vol. I. München: C.H. Beck, 1988.

WILKINS, Ann Thomas. Villain Or Hero: Sallust’s Portrayal of Catiline. New York: P. Lang, 1994.

WIMMEL, Walter. Die Zeitlichen Vorwegnahmen in Sallusts ‚Catilina‘. Hermes, v. 95(2), p. 192-221, 1967.

WIRSZUBSKI, Chaim. Libertas: Il concetto politico di libertà a Roma tra Repubblica e Impero. Appendice di A. Momigliano. Bari: Laterza, 1957.

WISSOWA, Georg. Religion und Kultus der Römer. 2ª ed. München: C. H. Beck’sche Verlagsbuchhandlung, 1912.

WOLFF, Hartmut. Bemerkungen zu Sallusts Deutung der Krise der Republik. In: DIETZ, Karlheinz; HENNIG, Dieter; KALETSCH, Hans (orgs.). Klassisches Altertum, Spätantike und frühes Christentum: Adolf Lippold zum 65. Geburtstag gewidmet. Würzburg: Seminars für Alte Geschichte, 1993. p. 163-173.

YAVETZ, Zvi. The Failure of Catiline’s Conspiracy. Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, v. 12(4), p. 485-499, Oct. 1963.

ZANDER, Carolus Magnus. Carminis Saliaris reliquiae. Lundae: Typis Berlingianis, 1888.

ZANDER, Carolus Magnus. Versus italici antiqui. Lundae: Möller, 1890.

ZANFARINO, Antonio. La libertà dei moderni nel costituzionalismo di Benjamin Constant. Milano: Giuffrè, 1961.

REFERÊNCIAS EM NOTAS DE TRADUÇÃO

CICERO, Marcus Tullius. Œuvres complètes de Cicéron. vol. 3. Trad. Charles Nisard. Paris: Firmin Didot Frères et Fils, 1859.

CICERO, Marcus Tullius. The Orations of Marcus Tullius Cicero, literally translated by C. D. Yonge, B. A. vol. 3. London: George Bell & Sons, York Street, Covent Garden, 1891.

MACROBIO. Saturnales. Edición de Juan Francisco Mesa Sanz. Madrid: Ediciones Akal, 2009.

TITO LÍVIO. História de Roma: Ab Urbe Condita Libri. vol. I. Introdução, tradução e notas de Paulo Matos Peixoto. São Paulo: Editora Paumape, 1989.

TITO LIVIO. Historia de Roma desde su fundación: Libros XLI-XLV. Traducción de José Antonio Villar Vidal. Madrid: Editorial Gredos, 2008. [Biblioteca Clásica Gredos, 192].

VENDEMIATTI, Leandro Abel. ‘Sobre a natureza dos deuses’ de Cícero. Dissertação (Mestrado) – Universidade Estadual de Campinas, Instituto de Estudos da Linguagem, 2003.

Publicado

2025-08-31

Cómo citar

SINI, Francesco. Religião e sistema jurídico na Roma republicana. Revista da Faculdade de Direito da UFRGS, Porto Alegre, n. 58, p. 03–60, 2025. Disponível em: https://seer.ufrgs.br/index.php/revfacdir/article/view/149404. Acesso em: 8 ago. 2026.

Número

Sección

Artigos de Autores Convidados